Trong lịch sử ngành Than Việt Nam, Nhà sàng Cửa Ông không chỉ là nơi sàng tuyển, chế biến than từ các mỏ vùng Cẩm Phả mà còn ghi dấu một thời kỳ đặc biệt, vừa sản xuất, vừa chiến đấu. Ngày 25/4/1955, Vùng mỏ hoàn toàn giải phóng. Trước khi rút đi, thực dân Pháp phá hoại nhiều máy móc, thiết bị, khiến Nhà sàng và Bến cảng Cửa Ông gần như tê liệt. Dưới sự lãnh đạo của Đảng, những người thợ đã khẩn trương khôi phục sản xuất. Tiêu biểu là người thợ điện Lê Văn Hiển, Anh hùng Lao động đầu tiên của Vùng mỏ, cùng tập thể công nhân sửa chữa máy móc, nhanh chóng đưa Nhà sàng và Bến cảng hoạt động trở lại, chỉ trong chưa đầy một tháng.

Sản xuất từng bước ổn định, ngày 20/8/1960, Xí nghiệp Bến Cửa Ông được thành lập, mở ra bước phát triển mới về tổ chức và sản xuất. Trong điều kiện cơ sở vật chất còn thiếu thốn, phần lớn công nhân là lao động phổ thông, những người thợ vẫn nỗ lực làm chủ thiết bị, đẩy mạnh các phong trào thi đua. Với các chiến dịch “Đắc Tô”, “Vì miền Nam ruột thịt”, Xí nghiệp hoàn thành kế hoạch 5 năm lần thứ nhất (1960-1964), vinh dự được Bác Hồ gửi thư khen và ghi tên trên Cờ thưởng luân lưu của Người.

Khi chiến tranh phá hoại miền Bắc ngày càng ác liệt, nhiệm vụ của những người thợ Cửa Ông càng trở nên đặc biệt, vừa sản xuất, vừa chiến đấu. Từ tháng 8/1964, Nhà sàng, Bến cảng và các tuyến vận tải than liên tục trở thành mục tiêu đánh phá của máy bay Mỹ. Trong bom đạn, công nhân vẫn bám máy, bám cảng, duy trì sản xuất và phối hợp với các lực lượng vũ trang bảo vệ nhà máy.

Các phong trào thi đua sản xuất không vì thế mà gián đoạn. Năm 1965, sau khi hoàn thành kế hoạch quý I, cán bộ, công nhân Xí nghiệp được Bác Hồ gửi điện khen. Cùng với đó, lực lượng tự vệ Nhà sàng Cửa Ông lập nhiều chiến công, phối hợp với các lực lượng vũ trang bắn rơi 8 máy bay Mỹ trong giai đoạn đầu chiến tranh phá hoại.

Đặc biệt, hình ảnh những nữ công nhân vừa lao động, vừa cầm súng chiến đấu đã trở thành biểu tượng về ý chí và tinh thần kiên cường của phụ nữ Vùng mỏ. Năm 1966, Đại đội Nữ tự vệ Nhà sàng Cửa Ông được Đảng, Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, trở thành đơn vị Anh hùng đầu tiên của Vùng mỏ.

Truyền thống ấy tiếp tục được phát huy trong những năm chiến tranh ác liệt. Năm 1968, thực hiện lời căn dặn của Bác Hồ: “Ngành sản xuất than cũng như quân đội đánh giặc”, Xí nghiệp hoàn thành toàn diện kế hoạch sản xuất trước thời hạn 48 ngày, tiếp tục được Người gửi điện khen và ghi tên trên Cờ thưởng luân lưu. Năm 1972, khi đế quốc Mỹ mở lại chiến tranh phá hoại miền Bắc, Nhà sàng, Cầu 20 và Bến cảng Cửa Ông trở thành trọng điểm đánh phá. Lực lượng tự vệ Xí nghiệp đã chiến đấu hơn 100 trận, phối hợp với các lực lượng vũ trang bắn rơi 2 máy bay địch, bảo vệ nhà máy, giữ vững sản xuất.

Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, nhưng ký ức về những năm tháng ấy vẫn in đậm trong tâm trí bà Nguyễn Thị Gái, nguyên nữ tự vệ Nhà sàng Cửa Ông. Năm 1966, khi mới 16 tuổi, bà vào làm công nhân và tham gia lực lượng tự vệ, cùng đồng đội bám máy, bám trận địa giữa mưa bom, bão đạn. Bà nhớ lại: “Khi không có báo động, chúng tôi vận hành máy ở tầng trên cùng của Nhà sàng. Khi máy bay địch đến, tôi thường là người xuống cuối cùng, nhường công nhân lớn tuổi chạy trước...”

Những ký ức của người nữ tự vệ năm xưa không chỉ là câu chuyện về một thời chiến đấu, mà còn cho thấy sức mạnh tinh thần đã làm nên truyền thống của những người thợ Cửa Ông. Bám máy, bám cảng, giữ vững sản xuất trong chiến tranh đã trở thành một phần ký ức và cũng là nền tảng để các thế hệ hôm nay tiếp tục xây dựng Công ty Tuyển than Cửa Ông.

Bước ra khỏi chiến tranh, Cửa Ông tiếp tục bước vào hành trình khôi phục, mở rộng sản xuất và đổi mới công nghệ. Ngày 20/7/1980, Nhà máy Tuyển than 2 với công nghệ Ba Lan đi vào hoạt động. Năm 1986, Nhà máy Tuyển than 3 được đưa vào sử dụng, cùng với tuyến đường sắt Cửa Ông - Cao Sơn, từng bước nâng cao năng lực vận tải và sàng tuyển than.

Quá trình hiện đại hóa tiếp tục được đẩy mạnh. Năm 1989, Xí nghiệp đầu tư dây chuyền sàng tuyển công nghệ Úc trị giá 11 triệu USD, nâng công suất Nhà máy Tuyển than 2 từ 3 triệu lên 6,5 triệu tấn/năm. Đến năm 2009, Công ty cải tạo, đồng bộ hóa dây chuyền Nhà máy Tuyển than 1, nâng công suất lên 3,8 triệu tấn/năm; đồng thời đưa Nhà máy xử lý bùn nước công suất 1 triệu tấn/năm vào hoạt động.

Tiếp nối quá trình đổi mới, giai đoạn 2020-2025, Công ty tập trung đầu tư công nghệ, tự động hóa sản xuất. Nhiều dự án được triển khai như cải tạo kho chứa than nội địa 3, hệ thống vận chuyển đá thải ngược vào mỏ, hoàn thiện công nghệ Nhà máy Tuyển than 3, tự động hóa Phân xưởng Tuyển than 2. Nhà máy sàng Tuyển than Khe Chàm công suất 7 triệu tấn/năm đi vào vận hành, nâng cao năng lực sàng tuyển, chế biến than vùng Cẩm Phả. Nhờ ứng dụng công nghệ, năng suất một số thiết bị tăng từ 1,5 đến 2 lần, đồng thời cải thiện điều kiện làm việc và an toàn lao động.

Ông Ninh Trọng Hoàng, Quản đốc Phân xưởng Tuyển than 2, cho biết: Phát huy truyền thống các thế hệ đi trước, phân xưởng tập trung ứng dụng công nghệ, nâng cao hiệu quả vận hành. Trong đó, trọng tâm là kết nối hệ thống thu hồi than cám có độ tro cao vào hệ thống điều khiển tập trung; xây dựng hệ thống kiểm soát đóng, mở cửa toa xe than nguyên khai tại khu vực cấp liệu, giảm thao tác thủ công, nâng cao an toàn. Năm 2027, Công ty dự kiến tiếp tục cải tạo, nâng cấp hệ thống trạm điện tại phân xưởng, nâng cao hiệu quả quản lý, vận hành thiết bị.

Tính riêng giai đoạn 1960 đến hết năm 2025, Công ty Tuyển than Cửa Ông đã vận chuyển trên 300 triệu tấn than nguyên khai, nhập khẩu trên 5 triệu tấn than, sàng tuyển, chế biến hơn 296 triệu tấn than sạch phục vụ nền kinh tế. Bước vào giai đoạn 2026-2030, cùng với định hướng cơ cấu lại của TKV, Công ty Tuyển than Cửa Ông tiếp tục đổi mới công nghệ, đẩy mạnh tự động hóa, chuyển đổi số, nâng cao chất lượng sản phẩm, tiết giảm chi phí và bảo vệ môi trường. Tinh thần “Kỷ luật và Đồng tâm” tiếp tục được người thợ Cửa Ông phát huy trong làm chủ công nghệ, nâng cao năng suất, góp phần xây dựng ngành Than phát triển hiện đại, bền vững.